ارزیابی ریسک تهاجم و پیامدهای بومشناختی نیشکر وحشی (.Saccharum spontaneum L) در اکوسیستم‌های ساحلی جنوب دریای کاسپین، شمال ایران
Subject Areas :
Reza Zamani
1
,
Mohammad Dehdar Dargahi
2
*
,
Mahsa Hakimi Abed
3
,
Mahmoud Bidarlord
4
1 - گروه محیط زیست، واحد لاهیجان، دانشگاه آزاد اسلامی، لاهیجان، ایران.
2 - گروه محیط زیست، واحد لاهیجان، دانشگاه آزاد اسلامی، لاهیجان، ایران.
3 - گروه محیط زیست، واحد لاهیجان، دانشگاه آزاد اسلامی، لاهیجان، ایران.
4 - دانشیار بخش جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی گیلان، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی (AREEO)، رشت، ایران.
Keywords: تهاجم زیستی, تپه‌های شنی ساحلی, نیشکر وحشی, EICAT, SEICAT, گونه مهاجم, پارک ملی بوجاق,
Abstract :
نیشکر وحشی (Saccharum spontaneum) در بسیاری از مناطق گرمسیری و نیمه‌گرمسیری به‌‌عنوان گونه‌ای مهاجم شناخته می‌شود. با وجود گسترش این گونه در سواحل جنوبی دریای کاسپین، تاکنون ارزیابی جامعی از خطر تهاجم و پیامدهای بومشناختی آن در ایران انجام نشده است. پژوهش حاضر نخستین ارزیابی ریسک تهاجم نیشکر وحشی در ایران را ارائه می‌کند و پیامدهای محیطزیستی آن را در اکوسیستم‌های ساحلی شمال کشور بررسی می‌کند. پایش‌های میدانی در فصل رویش از سال 1401 تا 1405در طول سواحل جنوبی دریای کاسپین انجام شد. ثبت حضور گونه، ویژگی‌های زیستگاه و اثرات بومشناختی آن با استفاده از روش ترانسکت خطی صورت گرفت. ارزیابی ریسک تهاجم با استفاده از سامانه ارزیابی ریسک علف‌های هرز (WRA) و ارزیابی پیامدهای محیطزیستی به‌ترتیب بر اساس چارچوب‌های EICAT و SEICAT انجام شد. نتایج نشان داد که این گونه در رویشگاه‌های بکر شنی ساحلی، همچنین در حاشیه راه‌ها، اراضی رهاشده و زیستگاه‌های تخریب‌شده ساحلی، کلنی‌هایی متراکم و تقریباً تک‌گونه تشکیل می‌دهد. ارزیابی ریسک، نیشکر وحشی را در طبقه «خطر بسیار زیاد» قرار داد. مهم‌ترین اثرات محیطزیستی شامل رقابت برای فضا و نور، تغییر ساختار پوشش گیاهی، تغییر ترکیب گونه‌ای و کاهش فراوانی گونه بومی ساحلی پیچک ایرانی (Convolvulus persicus) بود. بر اساس چارچوبEICAT، این گونه در طبقه اثر شدید (MR) قرار گرفت. همچنین ارزیابی SEICAT نشان داد که نیشکر وحشی دارای اثرات اجتماعی–اقتصادی متوسط (MO) است و موجب کاهش دسترسی گردشگران به برخی سواحل، افت کیفیت بصری مناظر ساحلی و افزایش هزینه‌های مدیریت رویشگاه‌های آلوده می‌شود.
Akhani, H., Djamali, M., Ghorbanalizadeh, A., & Ramezani, E. (2010). Plant biodiversity of Hyrcanian relict forests, northern Iran: An overview of the flora, vegetation, palaeoecology and conservation. Pakistan Journal of Botany, 42(Special Issue), 231–258. https://mail.pakbs.org/pjbot/PDFs/42(SI)/PJB42(SI)231.pdf
Bacher, S., Blackburn, T. M., Essl, F., Genovesi, P., Heikkilä, J., Jeschke, J. M., Jones, G., Keller, R., Kenis, M., Kueffer, C., Martinou, A. F., Nentwig, W., Pergl, J., Pyšek, P., Rabitsch, W., Richardson, D. M., Roy, H. E., Saul, W. C., Scalera, R., ... Kumschick, S. (2018). Socio-economic impact classification of alien taxa (SEICAT). Methods in Ecology and Evolution, 9(1), 159–168. doi:org/10.1111/2041-210X.12844
Bidarlord, M., Tokasi, S., & Mousavi Koupar, S. A. (2026). Escape of Coreopsis tinctoria in northern Iran: Evidence from Gilan Province. Rostaniha, 27(1), 59-68. doi:10.22092/bot.j.iran.2026.373259.1453
Blackburn, T. M., Pyšek, P., Bacher, S., Carlton, J. T., Duncan, R. P., Jarošík, V., Wilson, J. R. U., & Richardson, D. M. (2011). A proposed unified framework for biological invasions. Trends in Ecology & Evolution, 26(7), 333–339. doi:org/10.1016/j.tree.2011.03.023
Bonnett, G. D., Kushner, J. N. S., & Saltonstall, K. (2014). The reproductive biology of Saccharum spontaneum L.: Implications for management of this invasive weed in Panama. NeoBiota, 20, 61–79. doi:org/10.3897/neobiota.20.6163
Craven, D., Hall, J., & Verjans, J. M. (2009). Impacts of herbicide application and mechanical cleanings on growth and mortality of two timber species in Saccharum spontaneum grasslands of the Panama Canal Watershed. Restoration Ecology, 17(6), 751-761.
Cummings, J. A., Parker, I. M., & Gilbert, G. S. (2023). The influence of nitrogen and phosphorus addition on growth of the invasive C4 grass Saccharum spontaneum. International Journal of Plant Biology, 14(2), 474–482.
Gioria, M., & Osborne, B. A. (2014). Resource competition in plant invasions: Emerging patterns and research needs. Frontiers in Plant Science, 5, 501. doi:org/10.3389/fpls.2014.00501
Hassan, A., Malik, K., Naqvi, S. A. M., Khan, K., & Sadia, H. (2024). A comprehensive review of Saccharum spontaneum, its traditional uses, phytochemistry and pharmacology. Ethnobotany Research and Applications, 29, 1–13.
Hawkins, C. L., Bacher, S., Essl, F., Hulme, P. E., Jeschke, J. M., Kühn, I., Kumschick, S., Nentwig, W., Pergl, J., Pyšek, P., Rabitsch, W., Richardson, D. M., Vilà, M., Wilson, J. R. U., Genovesi, P., & Blackburn, T. M. (2015). Framework and guidelines for implementing the Environmental Impact Classification for Alien Taxa (EICAT). Diversity and Distributions, 21(11), 1360–1363. doi:org/10.1111/ddi.12379
IUCN. (2020). Guidelines for using the IUCN Environmental Impact Classification for Alien Taxa (EICAT) Categories and Criteria (Version 1.1). International Union for Conservation of Nature.
Karbassi, A. R., Nouri, J., Mehrdadi, N., & Ayaz, G. O. (2008). Flocculation of heavy metals during mixing of freshwater with Caspian Sea water. Environmental Geology, 53(8), 1811–1816. doi:org/10.1007/s00254-007-0786-7
Kumschick, S., Measey, G. J., Vimercati, G., de Villiers, F. A., Mokhatla, M. M., Davies, S. J., Thorp, C. J., Rebelo, A. D., Blackburn, T. M., & Kraus, F. (2017). How repeatable is the Environmental Impact Classification for Alien Taxa (EICAT)? Comparing independent global impact assessments of amphibians. Ecology and Evolution, 7(8), 2661–2670. doi:org/10.1002/ece3.2877
Martínez, M. L., & Psuty, N. P. (2004). Coastal dunes: Ecology and conservation. Springer.
Maun, M. A. (2009). The biology of coastal sand dunes. Oxford University Press.
Pandey, V. C., Singh, N., Singh, R. P., & Singh, D. P. (2015). Saccharum spontaneum: An underutilized tall grass for revegetation and restoration programs. Genetic Resources and Crop Evolution, 62, 1131–1139. doi:org/10.1007/s10722-014-0208-0
Probert, A. F., Vimercati, G., Kumschick, S., Volery, L., & Bacher, S. (2023). Clarification and guidance on the use of the Socio-Economic Impact Classification for Alien Taxa (SEICAT) framework. NeoBiota, 89, 45–70. doi:org/10.3897/neobiota.89.109911
Pyšek, P., & Richardson, D. M. (2007). Traits associated with invasiveness in alien plants. In W. Nentwig (Ed.), Biological invasions (pp. 97–125). Springer.
Pyšek, P., Hulme, P. E., Simberloff, D., Bacher, S., Blackburn, T. M., Carlton, J. T., Dawson, W., Essl, F., Foxcroft, L. C., Genovesi, P., Jeschke, J. M., Kühn, I., Liebhold, A. M., Mandrak, N. E., Meyerson, L. A., Pauchard, A., Pergl, J., Roy, H. E., van Kleunen, M., & Richardson, D. M. (2020). Scientists’ warning on invasive alien species. Biological Reviews, 95(6), 1511–1534. doi:org/10.1111/brv.12627
Raziei, T., Daryabari, J., Bordi, I., & Pereira, L. S. (2014). Spatial patterns and temporal trends of precipitation in Iran. Theoretical and Applied Climatology, 115(3–4), 531–540. doi:org/10.1007/s00704-013-0919-8
Richardson, D. M., & Pyšek, P. (2012). Naturalization of introduced plants: Ecological drivers of biogeographical patterns. New Phytologist, 196(2), 383–396.
doi:org/10.1111/j.1469-8137.2012.04292.x
Roshan, G., Khoshakhlagh, F., Fitchett, J. M., & Grab, S. W. (2016). Assessment of climate change impacts on the Caspian Sea Iranian coastal wetlands using GIS. Marine Georesources & Geotechnology, 34(7), 667–674. doi:org/10.1080/1064119X.2015.1077249
Saltonstall, K., & Bonnett, G. D. (2012). Fire promotes growth and reproduction of Saccharum spontaneum (L.) in Panama. Biological Invasions, 14, 2479–2488.
Saltonstall, K., Bonnett, G. D., & Aitken, K. S. (2021). A perfect storm: Ploidy and preadaptation facilitate Saccharum spontaneum escape and invasion in the Republic of Panama. Biological Invasions, 23, 1101–1115.
Stone, K. R. (2008). Weed risk assessment guidebook. Hawaii Pacific Weed Risk Assessment Program.
Tirgan S, Naqinezhad A, Moradi H, Kazemi Z, Vasefi N, Fenu G (2022) Caspian remnant coastal dunes: how do natural and anthropogenic factors impact on plant diversity and vegetation? Plant Biosystems 156(6): 1456–1469. doi:org/10.1080/11263504.2022.2065376
Tokarska-Guzik, B., Dajdok, Z., Zając, M., Zając, A., Urbisz, A., Danielewicz, W., & Hołdyński, C. (2012). Alien plants in Poland with particular reference to invasive species. General Directorate for Environmental Protection.
Tokasi, S., Seraji, A., Bidarlord, M. (2027). Risk assessment of invasive plant, Commelina communis in Gilan Province (North of Iran). Rostaniha, 27 (2), (Accepted).
Vimercati, G., Probert, A. F., Volery, L., Bernardo-Madrid, R., Bertolino, S., Céspedes, V., Essl, F., Evans, T., Gallardo, B., Gallien, L., González-Moreno, P., Grange, M. C., Hui, C., Jeschke, J. M., Katsanevakis, S., Kühn, I., Kumschick, S., Pergl, J., Pyšek, P., ... Bacher, S. (2022). The EICAT+ framework enables classification of positive impacts of alien taxa on native biodiversity. PLoS Biology, 20(8), e3001729. doi:org/10.1371/journal.pbio.3001729
Virtue, J. G., & Melland, R. L. (2003). The environmental weed risk of revegetation and forestry plants. Department of Water, Land and Biodiversity Conservation, South Australia.
Volery, L., Blackburn, T. M., Bertolino, S., Evans, T., Genovesi, P., Kumschick, S., Roy, H. E., Smith, K. G., & Bacher, S. (2020). Improving the Environmental Impact Classification for Alien Taxa (EICAT): A summary of revisions to the framework and guidelines. NeoBiota, 62, 547–567. doi:org/10.3897/neobiota.62.52723