اصل لزوم قراردادها و فناوری‌های نوین: تحلیل فقهی-حقوقی الزام‌آوری قراردادهای الکترونیکی در حقوق ایران
Subject Areas :Fatemeh Rasekhi nejad 1 , Ataollah Esmaeili 2 * , Mostafa Khazal Vashi 3
1 - دانشجوکارشناس ارشد حقوق خصوصی، گروه حقوق، موسسه آموزش عالی احرار، رشت، ایران.
2 - استادیار فقه و علوم اسلامی، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده ادبیات و علوم نسانی، دانشگاه گیلان، رشت، ایران.
3 - عضو هیات علمی حقوق جزا و جرم شناسی، گروه حقوق، دانشکده علوم نسانی،دانشگاه بغداد،بغداد،عراق
Keywords: اصل لزوم قراردادها, قرارداد الکترونیکی, فقه امامیه, حقوق ایران, تجارت الکترونیکی, امضای الکترونیکی, پیام داده,
Abstract :
تحولات گسترده فناوری‌های نوین ارتباطی و اطلاعاتی در دهه‌های اخیر، ساختار سنتی روابط حقوقی و به‌ویژه شیوه انعقاد قراردادها را با دگرگونی‌های بنیادین مواجه ساخته است. قراردادهای الکترونیکی به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مظاهر این تحول، امروزه نقش تعیین‌کننده‌ای در تعاملات اقتصادی، تجاری و حتی اداری ایفا می‌کنند. با گسترش استفاده از بسترهای دیجیتال، این پرسش اساسی مطرح می‌شود که آیا قراردادهای منعقدشده از طریق ابزارهای الکترونیکی از همان الزام‌آوری و اعتبار قراردادهای سنتی برخوردارند یا خیر. هدف اصلی پژوهش حاضر، بررسی الزام‌آوری قراردادهای الکترونیکی با تکیه بر اصل لزوم قراردادها در فقه امامیه و حقوق موضوعه ایران است. این تحقیق با روش توصیفی– تحلیلی و بر پایه مطالعه منابع کتابخانه‌ای معتبر، شامل کتب حقوقی، آثار فقهی، قوانین موضوعه و نظریات حقوقدانان برجسته انجام شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که از منظر فقه امامیه، معیار صحت و لزوم عقد، تحقق قصد و رضای طرفین است و ابزار انعقاد عقد، اعم از سنتی یا الکترونیکی، تأثیری در ماهیت الزام‌آور آن ندارد. همچنین در حقوق ایران، قانون تجارت الکترونیکی مصوب ۱۳۸۲ با شناسایی پیام داده و امضای الکترونیکی، بستر قانونی لازم برای اعتبار و الزام‌آوری قراردادهای الکترونیکی را فراهم کرده است. با این حال، چالش‌هایی نظیر اثبات اراده طرفین، امنیت اطلاعات و رویه قضایی غیرمنسجم همچنان وجود دارد. در پایان، پژوهش حاضر ضمن تأیید شمول اصل لزوم بر قراردادهای الکترونیکی، پیشنهادهایی برای تقویت ضمانت اجرای این قراردادها ارائه می‌دهد.
1. Eskini, R. (2021). Electronic Commerce Law. Tehran: Seta Publications. [In Persian]
2. European Union. (2014). Regulation (EU) No 910/2014 (eIDAS).
3. Ghasemizadeh, S. M. (2017). Validity of Electronic Contracts in Iranian Law. Private Law Research Quarterly, 4, 55–78. [In Persian]
4. Ghasemizadeh, S. M. (2020). Jurisprudential Study on the Validity of Electronic Contracts. Islamic Law and Jurisprudence Quarterly, 12(4), 65–88. [In Persian]
5. Hillman, R. A. (2020). Online Consumer Contracts. Oxford University Press.
6. Imami, S. H. (2009). Civil Law. Tehran: Eslamiyah Publications. [In Persian]
7. Islamic Republic of Iran. Civil Code. [In Persian]
8. Jafari Langroodi, M. J. (2011). Legal Terminology. Tehran: Ganj Danesh. [In Persian]
9. Katoozian, N. (2011). General Principles of Contracts: Vol. 1. Tehran: Sherkat-e Sahami-ye Entesharat. [In Persian]
10. Katoozian, N. (2019). General Principles of Contracts: Vol. 2. Tehran: Sherkat-e Sahami-ye Entesharat. [In Persian]
11. McKendrick, E. (2020). Contract Law: Text, Cases, and Materials (8th ed.). Oxford University Press.
12. Moussavi Bojnordi, M. (2013). Jurisprudential Rules. Qom: Markaz-e Nashr-e Olum-e Islami. [In Persian]
13. Safaei, H., & Imami, A. (2012). Civil Law: Legal Acts. Tehran: Mizan. [In Persian]
14. Shams, A. (2018). Evidence of Claims. Tehran: Darak. [In Persian]
15. United Nations. (2005). Convention on the Use of Electronic Communications in International Contracts.
16. United Nations Commission on International Trade Law (UNCITRAL). (1996). Model Law on Electronic Commerce.
17. Zarkalami, M. (2021). Legal Validity of Electronic Signatures in Commercial Contracts. Journal of Law and Justice, 18(2), 95–120. [In Persian]