اثربخشی آموزش ذهن‌آگاهی بر بهبود نشانه‌ها، کیفیت خواب، و کارکردهای شناختی افراد مبتلا به بی‌خوابی مزمن
Subject Areas :
1 - گروه روانشناسی، دانشگاه پیام نور
Keywords: آموزش ذهن‌آگاهی, کیفیت خواب, کارکردهای شناختی, بی‌خوابی مزمن,
Abstract :
پژوهش حاضر با هدف بررسی اثربخشی آموزش ذهن‌آگاهی بر بهبود نشانه‌ها، کیفیت خواب، و کارکردهای شناختی افراد مبتلا به بی‌خوابی مزمن انجام شد. این مطالعه نیمه‌آزمایشی با طرح پیش‌آزمون ـ پس‌آزمون ـ پیگیری سه‌ماهه و گروه کنترل بود. جامعه آماری پژوهش شامل کلیه افراد مبتلا به بی‌خوابی مزمن مراجعه‌کننده به مراکز مشاوره شهر تهران در سال 1403 بود که از این جامعه، تعداد 30 نفر به شیوه نمونه‌گیری در دسترس انتخاب شدند و به‌صورت تصادفی در دو گروه آزمایش و گواه (هر گروه 15 نفر) قرار گرفتند. مداخلات شامل 8 جلسه 90 دقیقه‌ای آموزش ذهن‌آگاهی یک‌بار در هفته بود که به‌صورت گروهی و در یک مرکز مشاوره اجرا شد. ابزارهای پژوهش شامل پرسشنامه کیفیت خواب بویسی (PSQI) و پرسشنامه توانایی‌های شناختی نجاتی (CAQ) بود. پس از تکمیل پرسشنامه‌ها در مراحل پیش‌آزمون، پس‌آزمون، و پیگیری توسط شرکت‌کنندگان، داده‌ها با استفاده از آزمون تحلیل واریانس با اندازه‌گیری مکرر تجزیه و تحلیل شدند. نتایج نشان داد که آموزش ذهن‌آگاهی بر بهبود نشانه‌ها و کیفیت خواب و کارکردهای شناختی افراد مبتلا به بی‌خوابی مزمن شرکت‌کنندگان گروه آزمایش در مقایسه با گروه کنترل شد (05/0>p). یافته‌ها بیانگر آن است که ذهن‌آگاهی می‌تواند به‌عنوان یک روش غیردارویی مؤثر و پایدار، نقشی کلیدی در بهبود وضعیت روان‌شناختی و شناختی افراد ایفا کند.
عباس‌پور اسفدن، شادملک؛ غنی‌فر، محمدحسن؛ آهی، قاسم (1403). نقش میانجی خودکارآمدی در رابطه توانایی‌های شناختی و سازگاری اجتماعی دانشجویان. رویش روانشناسی، (8)۱۳، ۱۷۰-۱۶۳.
گلچین، آسیه؛ اکبری امرغان، حسین؛ نجات، حمید؛ مسعودی، شاهد (۱۴۰۳). مقایسه اثربخشی درمان مبتنی بر هیجان با درمان مبتنی بر ذهن مشفق بر کیفیت خواب در بیماران بستری‌شده بهبودیافته از کرونا. رویش روان شناسی، (11)۱۳، .۱۸۴-۱۷۵.
منصوری، آسیه؛ مخیری، یاسر؛ محمدی فرخران، الهام؛ توکل، زینب؛ فتوحی، اکبر. (۱۳۹۱). بررسی کیفیت خواب دانشجویان ساکن در خوابگاه‌های دانشگاه علوم پزشکی تهران در سال ۱۳۹۰. مجله اپیدمیولوژی ایران، (2)۸، ۷۱-۸۲.
نجاتی، وحید. (۱۳۹۲). پرسشنامۀ توانایی‌های شناختی: طراحی و بررسی خصوصیات روان‌سنجی. تازه‌های علوم شناختی، (2)۱۵، ۱۱-۱۹.
Albayrak, G., Türk, A. Ç., & Özgül, S. (2025). Effects of connective tissue massage on physical and emotional symptoms, insomnia, and quality of life in postmenopausal women: A randomized, sham-controlled trial. Maturitas, 191, 108-149.
Bai, W., Zhao, Y. J., Cai, H., Sha, S., Zhang, Q., Lei, S. M., ... & Xiang, Y. T. (2022). Network analysis of depression, anxiety, insomnia and quality of life among Macau residents during the COVID-19 pandemic. Journal of Affective Disorders, 311, 181-188.
Buysse, D.J., Reynolds, C.F., Monk, T.H., Berman, S.R., Kupfer, D.J. (1989). The Pittsburgh Sleep Quality Index: a new instrument for psychiatric practice and research. Psychiatry Research, 28(2),193-213.
Cai, Z. Z., Lin, R., Wang, X. X., Yan, Y. J., & Li, H. (2022). Effects of mindfulness in patients with mild cognitive impairment with insomnia: A double-blind randomized controlled trial. Geriatric Nursing, 47, 239-246.
Camino, M., Satorres, E., Delhom, I., Real, E., Abella, M., & Meléndez, J. C. (2022). Mindfulness-based cognitive therapy to improve sleep quality in older adults with insomnia. Psychosocial Intervention, 31(3), 159.
Chong, M. Y., Frenken, K. G., Eussen, S. J., Koster, A., Pot, G. K., Breukink, S. O., ... & Bours, M. J. (2024). Longitudinal associations of diurnal rest-activity rhythms with fatigue, insomnia, and health-related quality of life in survivors of colorectal cancer up to 5 years post-treatment. International Journal of Behavioral Nutrition and Physical Activity, 21(1), 51.
de Menezes-Júnior, L. A. A., de Moura, S. S., Machado-Coelho, G. L. L., & Meireles, A. L. (2025). How anxiety and depression mediate the link between sleep quality and health perception during crisis periods. Scientific Reports, 15(1), 12952.
Ditmer, M., Gabryelska, A., Turkiewicz, S., Gajewski, A., Białasiewicz, P., Chałubiński, M., ... & Sochal, M. (2025). The Influence of Serotonergic Signaling on Quality of Life, Depression, Insomnia, and Hypoxia in Obstructive Sleep Apnea Patients: Cross-Sectional Study. Journal of Clinical Medicine, 14(2), 445.
Field, A. (2018). Discovering statistics using IBM SPSS Statistics(5th ed.) London: SAGE Publication.
Georgiev, T., Draganova, A., Avramov, K., & Terziyski, K. (2025). Chronic insomnia-beyond the symptom of insufficient sleep. Folia Medica, 67(3), e151493.
Iovoli, A. J., Smith, K., Yu, H., Kluczynski, M. A., Jungquist, C. R., Ray, A. D., ... & Singh, A. K. (2024). Association of Insomnia and Obstructive Sleep Apnea with Worse Oral Mucositis and Quality of Life in Head and Neck Cancer Patients Undergoing Radiation Therapy. Cancers, 16(7), 1335.
Jung, J. H., Park, J. H., & Park, K. H. (2024). Comparison of lifestyle, cognitive function, mental health, and quality of life between hospitalized older adults with COVID-19 and non-COVID-19 in South Korea: a cross-sectional study. BMC Geriatrics, 24(1), 306.
Kabat-Zinn, J. (2003). Mindfulness-based interventions in context: Past, present, and future.Clinical Psychology: Science and Practice, 10(2), 144-156.
Kennett, L., Bei, B., & Jackson, M. L. (2021). A randomized controlled trial to examine the feasibility and preliminary efficacy of a digital mindfulness-based therapy for improving insomnia symptoms. Mindfulness, 12(10), 2460-2472.
Kim, H. G. (2021). Effects and mechanisms of a mindfulness-based interven-tion on insomnia. Yeungnam University Journal of Medicine, 38(4), 282-288.
Li, H., Qin, W., Li, N., Feng, S., Wang, J., Zhang, Y., ... & Liu, Y. (2023). Effect of mindfulness on anxiety and depression in insomnia patients: A systematic review and meta-analysis. Frontiers in Psychiatry, 14, 1124-344.
Oman, D. (2023). Mindfulness for Global Public Health: Critical Analysis and Agenda. Mindfulness, 16(3), 573-612.
Ong, J. C., & Kalmbach, D. A. (2023). Mindfulness as an adjunct or alter-native to CBT-I. Sleep Medicine Clinics, 18(1), 59-71.
Wei, J., Kun Zeng, J., & Qi, R. B. (2025). Cognitive function, sleep characteristics and their relationship in older adults with insomnia and anxiety. Scientific Reports, 15(1), 30284.